کالبدشکافی تحلیلی بازار فولاد ضدزنگ در ایران (۱۴۰۱ تا ۱۴۰۵)

۱- کارنامهٔ آماری قیمت‌ها در بازهٔ ۴۴ ماهه (بهمن ۱۴۰۱ تا شهریور ۱۴۰۵)

بررسی تجمیعی ارقام نشان می‌دهد که ساختار بازدهی قیمت‌ها در طول این بازه با تغییرات شگرفی همراه بوده است:

کالبدشکافی نقاط بحرانی:

روند کلی نشان می‌دهد که استیل با متغیرهای اسمی اقتصاد ایران هم‌جهت است، اما قیمت آن صرفاً تابع دلار نیست. شدت و زمان‌بندی تغییرات استیل در مقاطع مختلف با دلار تا حدودی متفاوت است و در دوره‌های شوک، نوسان قیمت استیل نسبت به دلار شدت کمتری دارد (نمودار ۶ در پیوست روند شاخص قیمت نسبی را نشان می‌دهد). برای استیل که کلاً وارداتی است، مهم‌ترین سازوکار توضیح‌دهندهٔ این رفتار، ترکیب نرخ ارز مؤثر واردات، هزینهٔ جایگزینی، سیاست‌های تجاری و ارزی، قیمت جهانی استنلس استیل و نیکل، هزینهٔ حمل و بیمه، موجودی داخلی و عرضه و تقاضای مؤثر بازار است.

در ادامهٔ این گزارش به بررسی ۵ نقطهٔ عطف اساسی بازار با تکیه بر رویدادهای اقتصادی و سیاسی می‌پردازیم. در این بخش قیمت هرکیلو ورق رول استیل ۳۰۴ به دلار در بازار ایران محور بررسی قرار گرفته است.

نقطه عطف ۱: جهش اسفند ۱۴۰۱ و شکل‌گیری حباب دلاری (۴.۳۱ دلار بر کیلوگرم)

رویداد: در اسفند ۱۴۰۱ یکی از کم‌سابقه‌ترین انحراف‌های بازار رخ داد؛ قیمت استیل ظرف تنها یک ماه ۵۲.۴ درصد جهش کرد و از ۱۴۳ هزار تومان به ۲۱۸ هزار تومان رسید؛ در شرایطی که دلار ۱۳.۷٪ رشد کرد. در این نقطه، ارزش دلاری هر کیلوگرم استیل به بالاترین سطح دوره، ۴.۳۱ دلار پرواز کرد.

علت بنیادین: انسداد شدید سهمیه‌های ارزی پایان سال در سامانهٔ جامع تجارت، به افت ناگهانی موجودی بنکداران تهران و رقابت هیجانی خریداران منجر شد. در این مقطع تعداد محدود واردکنندگان، قدرت قیمت‌گذاری را برای تجار افزایش داد. این جهش قیمت بلافاصله در آخر بهار ۱۴۰۲ و با عرضهٔ بیشتر به بازار فروکش کرد.

نقطه عطف ۲: رکود عمیق و انجماد قیمتی در سال ۱۴۰۲ (سقوط به زیر ۳ دلار)

رویداد: در سال ۱۴۰۲، از فروردین تا اسفند دلار حدود ۲۱٪ و طلا حدود ۲۲٪ رشد کرد، اما قیمت ریالی استیل در کانال ۱۶۰ تا ۱۷۰ هزار تومان قفل شد و ارزش دلاری هر کیلوگرم استیل تا کف ۲.۸۸ دلار پایین آمد.

علت بنیادین: ریزش سنگین قیمت نیکل در بورس لندن (LME) به دلیل جهش عرضهٔ نیکل ارزان‌قیمت اندونزی در بازارهای آسیایی، در کنار انبارهای پر فولادسازان چینی که انگیزهٔ بیشتری برای فروش با حاشیهٔ سود فشرده به مقاصدی مثل ایران داشتند، بازار را اشباع کرد. از طرف دیگر راه‌اندازی مرکز مبادلهٔ ارز و طلا در تیر ۱۴۰۲ که برای بخشی از واردات، نرخ مؤثری پایین‌تر از بازار آزاد فراهم کرد و شکاف قیمت ریالی را بیشتر نمود. بخش مهمی از تجار در ۱۴۰۱ با قیمت‌های بالا استیل را انبار کرده بودند. وقتی روند نزولی شد، با نرخ سود بانکی ۲۳ درصد به بالا، نگهداری موجودی هزینهٔ سنگینی داشت؛ نتیجه فروش رقابتی و حتی زیان‌ده برای آزادسازی نقدینگی بود که کف قیمت را شکست.

نقطه عطف ۳: شوک ارزی فروردین ۱۴۰۴ و ثبت کف تاریخی ارزش دلاری (۲.۳۶ دلار)

رویداد: با ورود دلار آزاد به کانال ۱۰۳ هزار تومان در ابتدای ۱۴۰۴ و واکنش فوری طلا با جهش ۲۱ درصدی، استیل واکنشی آرام نشان داد و در ۲۴۵ هزار تومان متوقف شد. نسبت قیمت استیل به دلار آزاد به کف تاریخی ۲.۳۶ دلار سقوط کرد.

علت بنیادین: پدیدهٔ تأخیر زمانی؛ محموله‌های فعال در بازار با حواله‌های ارزی ماه‌های قبل ترخیص شده بودند و کشش تقاضای نقدی در صنایع پایین‌دستی وجود نداشت. از طرف دیگر اختلاف قیمت ارز حاصل از صادرات و ارز نیمایی، بسیاری از صادرکنندگان محصولات مختلف را تشویق کرد که استیل وارد کنند و به این ترتیب با عرضهٔ بیش از تقاضا انبارهای استیل پر شد. با نگاه پس از واقعه، این مقطع بهترین فرصت برای خریدهای تناژ بالا در صنایع به حساب می‌آمد.

نقطه عطف ۴: حذف ارز نیمایی در پاییز ۱۴۰۴ و جبران عقب‌ماندگی قیمتی (رشد از ۲.۴ تا ۳.۲ دلار)

رویداد: از مهر ۱۴۰۴ استیل از فهرست کالاهای مشمول ارز ترجیحی/نیمایی خارج شد و واردات آن به تالار توافقی/آزاد رفت. واکنش بازار پلکانی بود. مهر با ۱۷.۶٪ نخستین جهش را ثبت کرد، آبان مکث کرد و آذر با ۱۴.۲٪ تقریباً هم‌گام دلار حرکت کرد. بزرگ‌ترین جهش‌ها در دی (۳۳.۷٪) و بهمن (۱۵.۹٪) رخ داد. استیل در این دو ماه ۵۵٪ رشد کرد (۳۲۹ به ۵۱۰ هزار تومان)، در حالی که دلار حدود ۳۰٪ و طلا حدود ۵۶٪ رشد کردند. در کل بازهٔ شهریور تا بهمن، قیمت استیل بیش از دو برابر شد (۲۴۵ به ۵۱۰ هزار تومان) درحالی که دلار حدود ۵۷٪ بالا رفت.

علت بنیادین: با تمام شدن موجودی انبارهایی که با ارز ارزان تأمین شده بودند، قیمت جایگزینی بر مبنای دلار آزاد تعیین شد. نسبت قیمت استیل به دلار از حدود ۲.۴۰ در شهریور به ۳.۱۹ در بهمن رسید (و در اسفند به ۳.۴۳). یعنی بازار از منطقهٔ انباشت به ناحیهٔ ارزش منصفانه بازگشت. بنابراین طبق دماسنج (بخش ۴ همین گزارش)، این جهش بیشتر جبران عقب‌ماندگی بود تا حباب. رشد هم‌زمان و شدید طلا نشان می‌دهد بخشی از جهش بازتاب شوک عمومی ارزی بوده و سهم دقیق حذف نیما از آن قابل تفکیک نیست.

نقطه عطف ۵: ناامنی تنگه هرمز و اختلال عرضه (نوسان بین ۳.۴ تا ۳.۹ دلار)

رویداد: تشدید تنش‌های نظامی منطقه‌ای تردد دریایی و واردات از مسیر هرمز و بندر شهید رجایی را دچار اختلال کرد. داده‌ها دو مرحلهٔ متفاوت را نشان می‌دهند:

• مرحلهٔ اول (اسفند تا مرداد): استیل از دلار و طلا جدا شد. در اسفند و فروردین استیل ۵.۹٪ و ۷.۴٪ رشد کرد، در حالی که دلار و طلا هر دو افت داشتند. از بهمن تا مرداد استیل حدود ۳۵٪ رشد کرد، در برابر حدود ۱۷٪ برای دلار و کاهش حدود ۵٪ برای طلا. نسبت استیل به دلار از ۳.۱۹ به ۳.۶۸ رسید.
• مرحلهٔ دوم (شهریور): قیمت استیل با جهش ۲۱.۷٪ به ۸۴۰ هزار تومان رسید، اما دلار (۱۹.۷٪) و طلا (۲۶٪) هم‌زمان جهش مشابهی داشتند.

علت بنیادین: در مرحلهٔ اول (اسفند تا مرداد)، توقف یا تأخیر پهلوگیری کشتی‌ها، افزایش کرایه و بیمه، کاهش موجودی انبارها و خرید احتیاطی کارخانجات باعث شد قیمت استیل حدود ۱۵ تا ۱۶ درصد سریع‌تر از دلار رشد کند. در مرحلهٔ دوم (شهریور) اما رکورد ریالی عمدتاً نتیجهٔ افت ارزش ریال بود و نه کمبود تازه. بنابراین گرانی نیمهٔ اول ۱۴۰۵ حاصل دو عامل فوق است.

۳- رابطهٔ بازار استیل با شاخص شامخ (PMI) صنایع پایین‌دستی

شاخص مدیران خرید (شامخ) نشان‌دهندهٔ نبض واقعی بازار است، که وابسته به فعالیت بنگاه‌های تولیدی می‌باشد. نوسانات شدید قیمت استیل به عنوان مادهٔ اولیهٔ وارداتی، مستقیماً زیرشاخص‌های شامخ را در صنایع وابسته تغییر داد:

طبق تعاریف اتاق بازرگانی، برای استخراج شاخص شامخ (که عدد بالای ۵۰ نشان‌دهندهٔ رونق و زیر ۵۰ نشان‌دهندهٔ رکود و انقباض بازار است)، چندین زیرشاخص وجود دارد که رفتار بازار استیل به شدت آن‌ها را جابه‌جا می‌کند:

• زیرشاخص «قیمت خرید مواد اولیه»: همبستگی مستقیم و بسیار بالایی با قیمت استیل دارد.
• زیرشاخص «سرعت انجام و تحویل سفارش‌ها»: افت این شاخص به معنای تأخیر بیشتر در تحویل است.
• زیرشاخص «موجودی مواد اولیهٔ خریداری‌شده»: موجودی انبارها بر این شاخص اثر می‌گذارد.
• زیرشاخص «سفارشات جدید و حجم تولید»: قراردادهای جدید تأمین و تولید در این شاخص دیده می‌شوند.

روند کلی رکودی: طبق نمودار ۳، روند شامخ کل اقتصاد در این بازه تقریباً همیشه در محدودهٔ ۴۲ تا ۵۱ نوسان کرده و بیشتر ماه‌ها زیر خط مرجع ۵۰ (یعنی در فاز رکود) بوده است. البته قیمت و موجودی استیل فقط بر بخشی از زیرشاخص‌ها اثرگذار است و کل شاخص را نمی‌توان با روند قیمت استیل به راحتی تفسیر کرد.

• بهمن ۱۴۰۱ (۵۱.۳۵) و تیر ۱۴۰۲ (۵۰.۶۳): نقاطی از این بازه که کمی بالای خط رونق/رکود قرار داشتند؛ نشان‌دهندهٔ یک دورهٔ کوتاه ثبات نسبی پیش از تشدید فشارهای بعدی.
• آذر ۱۴۰۲ (۴۷.۴۷) تا بهمن ۱۴۰۳ (۴۶.۴): ورود پیوسته به فاز رکود، هم‌زمان با تشدید نوسانات ارزی.
• خرداد ۱۴۰۴، کف بحرانی (۴۲.۹): پایین‌ترین رقم کل بازه، دقیقاً هم‌زمان با جنگ ۱۲روزهٔ ایران و اسرائیل؛ گواه مستقلی بر شدت شوک وارده به بخش تولید.
• تیر تا شهریور ۱۴۰۴ (۴۷.۳ تا ۴۵.۳): رکود ادامه‌دار، هم‌زمان با فعال‌سازی مکانیسم ماشه و تشدید محدودیت‌های ارزی واردات.
• آبان ۱۴۰۴ (۴۶.۶) و مرداد ۱۴۰۵ (۴۶.۹): ثبات در سطح رکودی؛ برخلاف جهش‌های شدید قیمتی استیل/طلا/دلار در همین بازه، شامخ بهبود محسوسی نشان نداده، یعنی صنایع پایین‌دستی همچنان زیر فشار هزینه بوده‌اند، نه در حال رونق.

جمع‌بندی: قیمت استیل در این بازه چند برابر شد و شامخ (که فعالیت واقعی تولید را می‌سنجد) از ناحیهٔ رکود خارج نشد؛ این ترکیب «قیمت بالا + تولید راکد» نشانهٔ رکود تورمی است.

رفتار استیل در نقاط عطف اشاره‌شده، تحلیل اثرات بر شاخص شامخ بخش‌های مختلف صنعتی را به شرح زیر قابل بررسی می‌کند:

الف) صنایع ماشین‌سازی، مخزن‌سازی و تجهیزات پتروشیمی/نفت:

ویژگی: مصرف سنگین ورق‌های ۳۰۴ و ۳۱۶ با ضخامت‌های بالا برای ساخت مخازن، پایپینگ و راکتورها.

اثر حذف ارز نیمایی در پاییز و زمستان ۱۴۰۴: این صنایع معمولاً قراردادهای پیمانکاری با قیمت مقطوع یا با تعدیل‌های تأخیری دارند. با جهش قیمت استیل، به نظر می‌رسد کارفرمایان دچار بحران سرمایه در گردش شوند. در این مقطع، انتظار می‌رود شامخ این صنعت با افت شدید در شاخص «سفارش‌های جدید» و «انتظارات تولید ماه آتی» مواجه شود.

اثر شوک تنگه هرمز: به دلیل وابستگی تقریباً کامل به پروژه‌های فازهای گازی و پتروشیمی، توقف واردات ورق به معنای تعطیلی کارگاه‌های ساخت اسکلت و مخزن بود که شاخص «میزان تولید» را به سمت کف رکودی ببرد.

ب) صنایع غذایی و دارویی:

ویژگی: رعایت الزامات بهداشتی شدید که استفاده از استیل ۳۰۴ و ۳۱۶ را در خطوط فرآوری، دیگ‌های پخت، تانکرهای شیر و استریلایزرها اجباری می‌کند.

اثرپذیری شامخ: صنایع غذایی توان انتقال کامل هزینه‌ها به مصرف‌کنندهٔ نهایی را ندارند (به دلیل قیمت‌گذاری دستوری یا حساسیت سبد معیشت). در نتیجه، انتظار می‌رود جهش قیمت استیل باعث فشار شدید بر «سودآوری» و افت مؤلفهٔ «استخدام و نیروی کار» در شامخ این صنایع شود.

ج) صنایع لوازم خانگی و آشپزخانهٔ صنعتی (سینک، هود، اجاق گاز، قاشق و چنگال):

ویژگی: مصرف‌کنندهٔ عمدهٔ رول‌های استیل براق (BA) و مات با ضخامت‌های نازک.

اثرپذیری شامخ: کشش قیمتی تقاضای خانوار در لوازم خانگی پایین است. با هر بار جهش استیل، تقاضای نهایی کاهش یافته و انتظار می‌رود شاخص «موجودی محصول نهایی در انبار» در شامخ این صنعت افزایش یابد (انباشت کالای فروش‌نرفته به دلیل گرانی).

۵- جمع‌بندی و راهبردهای تجاری

بررسی دوره‌های پرتلاطم گذشته نشان می‌دهد که در نهایت، این «تعادل یا عدم تعادل عرضه و تقاضای فیزیکی» است که قیمت نهایی و قدرت چانه‌زنی را در بازار رقم می‌زند؛ متغیرهای ارزی و جهانی تنها زمین بازی را تعریف می‌کنند، اما جریان واقعی کالا نتیجهٔ معادلهٔ عرضه و تقاضاست:

پویایی عرضه و تقاضا؛ تعیین‌کنندهٔ نهایی کشف قیمت در انبارها

شکست تعادل در گلوگاه عرضه: از آنجا که استیل در داخل تولید نمی‌شود، هرگونه اختلال در فرایند ثبت سفارش، تخصیص ارز یا عبور کشتی‌ها از مبادی دریایی، به سرعت انبارها را از کالای آمادهٔ تحویل تهی می‌کند. در چنین شرایطی، حتی اگر تقاضا ثابت یا رو به رکود باشد، «کاهش عرضهٔ فیزیکی» به‌ویژه در ضخامت‌ها و پرداخت‌های خاص (نظیر ورق‌های نازک BA یا مقاطع ضخیم صنعتی) و یا حتی در ورق‌های پرمصرف، منجر به جهش و رقابت قیمتی می‌شود.

کشش تقاضای پروژه‌ای: تقاضای استیل ۳۰۴ بر خلاف فولادهای ساختمانی، ناشی از مصرف عمومی نیست؛ بلکه وابسته به زمان‌بندی اورهال پتروشیمی‌ها، توسعهٔ فازهای گازی، صنایع دارویی و سفارش‌های خطوط صنایع غذایی است. هم‌زمانی آغاز پروژه‌های صنعتی با فازهای کسری انبار، محرک اصلی تشکیل حباب‌های صعودی در بازار بوده است.

بازتعریف مدیریت زنجیرهٔ تأمین؛ عبور از خرید روزمره به شراکت راهبردی

خرید برنامه‌ریزی‌شده بر پایهٔ زمان‌بندی پروژه: برای کارخانجات و خریداران صنعتی، بزرگ‌ترین ریسک «توقف خط تولید به دلیل کسری مواد اولیه» است. راهبردهای پیشنهادی برای مدیران خرید و کارخانجات صنعتی، فاصله گرفتن از استراتژی خرید نقطه‌ای در اوج هیجانات بازار و حرکت به سمت «قراردادهای تأمین بلندمدت و دوره‌ای» با بازرگانان معتبر است تا بار تأمین و زمان‌بندی تحویل به صورت مشترک مدیریت شود.

تنظیم موجودی احتیاطی: با توجه به افزایش طول چرخهٔ واردات و ریسک‌های لجستیک دریایی، تولیدکنندگان ناگزیرند ذخیرهٔ احتیاطی مواد اولیه در کارگاه‌های خود را از مصرف ۱ ماه به حداقل ۲ تا ۳ ماه افزایش دهند تا در تلهٔ جهش‌های مقطعی ناشی از کمبود بار در بنادر نیفتند. البته مشروط به ناحیه‌ای از دماسنج که در آن قرار دارند.

پایش هم‌زمان دو بال قیمت‌گذاری: شاخص جهانی و تراز داخلی انبارها

تعیین قیمت استیل یک خیابان دوطرفه است:

• بال خارجی: رصد روزانهٔ قیمت نیکل در بورس فلزات لندن (LME) و نرخ‌های صادراتی کارخانجات معتبر چین، تایوان و هند.
• بال داخلی: رصد موجودی روزانهٔ انبارهای استیل، حجم بارهای در حال ترخیص در گمرکات جنوب، و وضعیت نقدینگی صنایع مصرف‌کننده.

پیوند این دو بخش به تأمین‌کننده و مصرف‌کننده اجازه می‌دهد پیش از وقوع جهش‌های ناشی از کاهش عرضه، تصمیمات درستی برای ورود یا خروج از بازار اتخاذ کنند.

پیوست‌ها: نمودارهای تکمیلی

شاخص تجمعی استیل از اسفند ۱۴۰۴ برای اولین‌بار پس از بهار ۱۴۰۳ از شاخص دلار پیشی گرفت، اما بر اساس دماسنج بخش ۴ نسبت $/kg تا شهریور ۱۴۰۵ در ناحیهٔ ارزش منصفانه ماند؛ هرچند دادهٔ نیمهٔ مهر ۱۴۰۵ نسبت را از مرز ۴ بالاتر برد (بخش ۶).

دی ۱۴۰۴ نمونهٔ واگرایی استیل از دلار (جبران عقب‌ماندگی قیمتی) و شهریور ۱۴۰۵ نمونهٔ هم‌گرایی هر سه شاخص است.